Nowotwory jelita grubego u mężczyzn stanowią około 15 % wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe i są najczęstszymi, po nowotworach złośliwych płuca i gruczołu krokowego, nowotworami u mężczyzn w Wielkopolsce. Wśród kobiet nowotwory złośliwe jelita grubego i odbytnicy są na drugim miejscu pod względem częstości występowania (po nowotworach piersi).

Najwięcej przypadków nowotworów złośliwych jelita grubego i odbytnicy obserwuje się po 55 roku życia, ze szczytem liczby zachorowań przypadającym u mężczyzn w wieku 60-69 lat, natomiast u kobiet w wieku 60-79 lat.

Zapadalność na nowotwory złośliwe jelita grubego i spowodowana przez nie umieralność stale rośnie. Umieralność w Wielkopolsce jest u kobiet o 17% wyższa niż w całym kraju, natomiast umieralność u mężczyzn jest wyższa o 15%.

Większości przypadków nowotworów złośliwych jelita grubego można by uniknąć. Szacuje się bowiem, że liczba zachorowań mogłaby być o około 70 % niższa dzięki zastosowaniu odpowiedniego sposobu żywienia. Blisko 90 % osób, które zachorowały, mogłoby przeżyć, gdyby choroba została wykryta odpowiednio wcześnie.

Czynniki ryzyka zachorowania:

  • wiek – ryzyko wzrasta z wiekiem (po 50 roku życia),

  • przewlekłe choroby zapalne przewodu pokarmowego,

  • nadwaga i otyłość,

  • dieta bogata w czerwone mięso (wieprzowina, wołowina, baranina) i przetworzone mięso (pasztety, parówki, mielonki) oraz tłuszcze nasycone, a uboga w błonnik, wapń i przeciwutleniacze (witaminy A, C, E i selen),

  • spożywanie dużych ilości alkoholu,

  • siedzący tryb życia,

  • palenie tytoniu,

  • występowanie raka jelita grubego w rodzinie.

W około 20 % przypadków raka jelita grubego występują powiązania rodzinne, co może być spowodowane dziedziczonymi predyspozycjami lub bardzo podobnymi czynnikami środowiskowymi. Znane są zespoły dziedziczne, które predysponują do wystąpienia raka jelita grubego. Podwyższone ryzyko zachorowania obserwuje się w przypadku występowania w najbliższej rodzinie nowotworów jelita grubego i odbytnicy przed 50 rokiem życia. Występowanie zespołów dziedzicznych HNPCC (niepolipowaty rak jelita grubego) i FAP (rodzinna polipowatość gruczolakowata) predysponuje do zachorowań.

Czynniki działające ochronnie:

  • dieta bogata w warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste (pieczywo, kasze, makarony, ryż, musli),

  • ograniczenie spożycia czerwonego mięsa i unikanie przetworzonego mięsa,

  • regularna aktywność fizyczna,

  • długotrwałe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. przyjmowanie aspiryny w dawce co najmniej 300 mg dziennie).

Objawy, na które należy zwracać uwagę:

  • zmiana częstości wypróżnień,

  • długotrwałe lub naprzemiennie występujące biegunki lub zaparcia,

  • zmniejszenie średnicy wydalanego stolca,

  • parcie na stolec, które nie ustępuje po wypróżnieniu

  • odbarwiony krwią stolec

  • krwawienie z odbytu

  • dyskomfort w jamie brzusznej,

  • długotrwałe zmęczenie,

  • zmniejszenie masy ciała bez wyraźnej przyczyny.

Badania przesiewowe obejmują test na krew utajoną w kale oraz kolonoskopię jako badanie weryfikujące.

Obecność krwi w stolcu może być sygnałem ostrzegawczym, a krew może być widoczna gołym okiem lub być wykrywana w badaniu laboratoryjnym stolca.

Przebieg badania:

Etap I – wykonanie testu na obecność krwi utajonej w kale

  • A. wynik prawidłowy – ujemny (negatywny) – oznacza brak stwierdzenia występowania krwi w dostarczonej próbce kału - koniec badania profilaktycznego,

  • B. wynik nieprawidłowy – dodatni (pozytywny) – stwierdzenie występowania krwi w kale - powtórzenie badania po upływie 3-4 tygodni.

Etap II – konsultacja u chirurga/chirurga onkologa u osób z dwukrotnym pozytywnym wynikiem testu na krew utajoną

Etap III – wykonanie badania kolonoskopowego

Przygotowanie próbki kału do badania:

  • odbiór zestawu do pobrania próbki podczas spotkania edukacyjnego,

  • przygotowanie próbki kału zgodnie z instrukcją dołączoną do zestawu w dniu odbioru materiału do badania,

  • na dobę przed przygotowaniem próbki nie należy pić alkoholu oraz przyjmować leków zmniejszających krzepliwość/gęstość krwi.

Przygotowanie do kolonoskopii:

Kolonoskopia jest badaniem, które wymaga oczyszczenia jelit z resztek pokarmowych. Im lepsze przygotowanie jelita, tym łatwiej i dokładniej można ocenić śluzówkę i wykryć nieprawidłowości. W przypadku niewłaściwego przygotowania kolonoskopia może być trudniejsza, dłuższa, jest obarczona większym ryzykiem przeoczenia zmian chorobowych i częściej kończy się niepowodzeniem. Oczyszczanie jelita polega na stosowaniu diety płynnej (bez pokarmów stałych), stosowaniu specjalnych preparatów przeczyszczających oraz spożywaniu dużej ilości klarownych płynów. W aptekach dostępnych jest kilka preparatów, które umożliwiają przygotowanie do badania.

Zalecenia:

  • na tydzień przed badaniem należy przestać przyjmować preparaty żelaza,

  • na 5 dni przed badaniem należy wykluczyć z diety owoce pestkowe (winogrona, kiwi, truskawki), pomidory i sok pomidorowy oraz ziarniste pieczywo, nasiona i mak,

  • na 1-2 dni przed badaniem należy przestać spożywać stałe pokarmy (zaleca się dietę płynno-papkowatą, bezresztkową, bez surowych owoców i warzyw),

  • w dniu poprzedzającym badanie należy pić dużo klarowanych płynów (woda, klarowne zupy, buliony, rozcieńczone syropy i soki bez miąższu, herbaty ziołowe), dopuszczalna jest również kawa i herbata bez mleka,

  • należy zaopatrzyć się w jeden z preparatów przeczyszczających dostępnych w aptece na receptę i przestrzegać zaleceń zawartych w ulotce preparatu,

  • podczas stosowania leku konieczne jest pozostanie w domu z możliwością łatwego dostępu do toalety, ponieważ w czasie przygotowywania do kolonoskopii występują liczne wypróżnienia (biegunka), pod koniec samą treścią płynną,

  • od momentu rozpoczęcia przyjmowania preparatu przeczyszczającego do chwili badania nie wolno przyjmować pokarmów, można jedynie pić przezroczyste płyny (np. woda mineralna, herbata, sok jabłkowy lub winogronowy bez miąższu),

  • w dniu badania nie należy przyjmować żadnych posiłków,

  • w przypadku badania w znieczuleniu ogólnym (z anestezjologiem) nie należy nic jeść i pić na 6 godzin przed znieczuleniem.

Osoby stale regularnie przyjmujące leki, np. z nadciśnieniem tętniczym, chorobą wieńcową serca, padaczką i innymi chorobami powinny rano przyjąć poranną dawkę leków popijając niewielką ilością wody.

Osoby przyjmujące leki obniżające krzepliwość krwi powinny skonsultować sposób przygotowania z lekarzem kierującym.

Osoby chorujące na cukrzycę powinny dodatkowo skonsultować sposób przygotowania do badania z lekarzem kierującym, a zgłaszając się na badanie powinny przynieść ze sobą glukometr.

Kobiety ciężarne i karmiące piersią powinny skonsultować sposób przygotowania do badania z lekarzem kierującym oraz prowadzącym ginekologiem-położnikiem.

Na badanie należy zgłosić się z osobą towarzyszącą, w celu zapewnienia bezpiecznego powrotu z badania. Po znieczuleniu obowiązuje 12-godzinny zakaz prowadzenia pojazdów i maszyn mechanicznych oraz spożywania alkoholu.

Osoby wymagające okularów do czytania proszone są o zabranie ich ze sobą.